Gífurleg samstaða Íslendinga eftir hamfarirnar í Asíu þann 26. desember 2004 kom meðal annars fram í framlögum almennings, stjórnvalda og fyrirtækja til hjálparstarfsins.
Það fé sem Rauða krossi Íslands var trúað fyrir af íslenskum almenningi nam samtals rúmlega 170 milljónum króna með áunnum vöxtum. Til viðbótar má telja vörur og þjónustu sem metin er á alls um níu milljónir króna og þá verður heildarverðmæti hjálparinnar um 180 milljónir króna.
Féð safnaðist að hluta á fyrstu dögunum eftir hamfarirnar og að hluta í sameiginlegri fjársöfnun helstu félagasamtaka sem komu að hjálparstarfi á flóðasvæðum. Frá upphafi lagði Rauði kross Íslands mikla áherslu á að ráðstafa fénu í nánu samráði við Alþjóða Rauða krossinn og heimamenn sjálfa, einkum í þeim tveimur löndum sem urðu verst úti, Sri Lanka og Indónesíu.
Skipta má aðstoð Rauða kross Íslands í fjóra þætti: Neyðaraðstoð fyrstu vikur og mánuði, útvegun sendifulltrúa á hamfarasvæðið, stuðning við eftirlifendur og að lokum langtíma uppbyggingu sem enn er ekki að fullu lokið.
Neyðaraðstoð
Alls var um 43 milljónum króna varið til neyðaraðstoðar Alþjóða Rauða krossins fyrstu vikurnar eftir flóðin. Strax þremur dögum eftir að flóðbylgjan reið yfir Asíulönd var ljóst að um var að ræða umfangsmestu hjálparaðgerð Alþjóða Rauða krossins um áratugaskeið.
Um áramótin voru tveir sendifulltrúar Rauða kross Íslands þegar farnir á flóðasvæðin. Almenningur á Íslandi lagði fram fé með því að hringja í söfnunarsíma Rauða krossins og jafnvel börn sem höfðu lagt fé til hliðar fyrir sjálf sig ákváðu að gefa það frekar í hjálparstarfið.
Smám saman kom í ljós að ástandið var langverst í Aceh, nyrst á Súmötrueyju í Indónesíu. Rúmri viku eftir jarðskjálftann undan ströndum Aceh voru starfsmenn og sjálfboðaliðar Rauða krossins á svæðinu að dreifa hjálpargögnum í afskekktum byggðum, sem sumar hverjar höfðu nánast þurrkast út.
Meðal þeirra sem studdu hjálparstarfið var Atlanta flugfélagið, sem gaf flutninga á hjálpargögnum með risastórri Boeing 747 flutningaflugvél. Arngrímur Jóhannsson lenti vélinni í Colombo á Sri Lanka hlaðinni tjöldum, dýnum, hreinlætisvörum, reipum og jafnvel bílum þriðjudagskvöldið 11. janúar.
Sendifulltrúar
Alls sendi Rauði kross Íslands sendi samtals 18 sendifulltrúa á hamfarasvæðin, 12 til Indónesíu og sex til Sri Lanka, suma oftar en einu sinni. Meðal þeirra alþjóðlegu hjálparstarfsmanna sem unnu á svæðunum þegar hamfarirnar gengu yfir var Ómar Valdimarsson, sem vann að stuðningi við indónesíska Rauða krossinn.
„Við vorum örfá þarna í fyrstu en svo streymdu að Rauða kross félagar hvaðanæva úr heiminum og okkar hlutverk var að samhæfa aðgerðir," sagði Ómar í viðtali við Tímarit Morgunblaðsins síðar á árinu. Í viðtalinu sagði hann dramatíska sögu manns sem hafði komist lífs af en misst fjölskyldu sína.
Strax var ljóst að gífurlega vinnu þurfti við að koma hjálpargögnum á þá staði sem verst höfðu orðið úti. Því var þörf fyrir sérfræðinga í birgðaflutningum, menn eins og Baldur Helgason.
Fjöldi hjúkrunarfræðinga fór á hamfarasvæðin, bæði til að huga að þeim sem höfðu slasast og til að skipuleggja áfallahjálp. Þarfirnar voru nær óendanlegar.
Heildarkostnaður við störf sendifulltrúa var um 49 milljónir króna.
Stuðningur við eftirlifendur
Í upphafi var ljóst að eftir fyrstu björgunaraðgerðir þyrfti að hefjast handa við lengri tíma stuðning við þá sem höfðu lifað af. Í jarðskjálftunum og flóðbylgjunum sem þeim fylgdu létust að minnsta kosti 220.000 manns. Talið er að upp undir tvær milljónir manna hafi misst heimili sín. Vefur sem Reuters fréttastofan vann lýsir vel bæði hamförunum og hjálparstarfi Rauða krossins.
Rauði kross Íslands ákvað að beina hjálpinni að öllu leiti í farveg Alþjóða Rauða krossins fremur en að leitast við að stofna og reka eigin verkefni. Það hafði þann mikla kost að stærri hluti söfnunarfjárins fór til verkefna á hamfarasvæðunum og minni hluti í stjórnunarkostnað en ella hefði orðið. Enda hefur Alþjóða Rauði krossinn margra áratuga reynslu að viðbrögðum við stórum og smáum hamförum.
Ákveðið var að leggja áherslu á Indónesíu, þar sem ástandið var verst. Í skýrslu Alþjóða Rauða krossins um notkun fjár frá Rauða krossi Íslands kemur fram að helmingur framlagsins var nýttur til vatnsöflunar og hreinlætis, einkum í 30 þorpum í grennd við bæinn Meulaboh. Í löngu máli væri hægt að lýsa framkvæmdunum en það sem ekki gerðist segir kanski meiri sögu. Það brutust ekki út neinar farsóttir þrátt fyrir að kjöraðstæður væru fyrir útbreiðslu sjúkdóma á hamfarasvæðunum.
Fjórðungur fjárins frá Íslandi, sem hér um ræðir, var nýttur til að skipuleggja starf Rauða kross Indónesíu á vettvangi. Þarna, eins og alltaf þegar miklar hamfarir verða, hafði flóðbylgjan einnig sópað burt starfsfólki, sjálfboðaliðum og aðstöðu Rauða krossins. Í sumum tilvikum þurfti að skipuleggja starfið upp á nýtt frá grunni. Þar kom söfnunarféð frá Íslandi að góðum notum.
Rauði kross Íslands lagði einnig sitt af mörkum til að hægt væri að samhæfa hjálparstarfið. Hægt er að ímynda sér hversu flókið það verkefni er við þær aðstæður sem blöstu við í Aceh. Meðal þess sem þurfti að gera var að koma upp húsnæði yfir starfsemi Rauða krossins, en hjálparstarfsmenn voru komnir hundruðum saman alls staðar að úr heiminum. Einingahús voru byggð fyrir stöðvar Rauða krossins og land útvegað undir starfsemina. Þegar uppbyggingarferlinu líkur í lok 2010 verður lóðin eign Rauða kross Indónesíu og verður þá grundvöllur áframhaldandi starfs á hamfarasvæðinu – því lífið heldur áfram eftir tsunami.
Heildarkostnaður vegna þessara verkefna var um 20 milljónir króna.
Uppbygging til lengri tíma
„Endurbyggjum betur“ hefur verið einkunnarorð uppbyggingarinnar. Með því er vísað til þess að ekki dugir að endurbyggja hús sem falla auðvelda í næsta jarðskjálfta eða næsta flóði heldur er mikilvægt að gera það sem hægt er til að húsin standist frekari áhlaup náttúrunnar.
Nú þegar fimm ár eru liðin, hefur Rauða kross hreyfingin aðstoðað 4,8 milljónir manna á hamfarasvæðunum, byggt 51 þúsund hús, byggt eða endurbyggt 289 spítala og heilsugæslustöðvar, útvegað 680 þúsund manns hreint drykkjarvatn, bætt sorphirðu og/eða salernisaðstöðu fyrir 340 þúsund manns, náð til 1,1 milljónar manna með heilbrigðisþjónustu og leiðbeint 277 þúsund manns um skyndihjálp eða sálrænan stuðning.
Rauði kross Íslands hefur lagt nokkra áherslu á að styðja vatnsöflun. Þannig styrkti félagið tvö vatns- og hreinlætisverkefni á Aceh í Indónesíu. Annað er á eyjunni Nias, sem er aðeins nokkra kílómetra suður af upptökum skjálftans sem ollu flóðbylgjunni. Þar létust samtals um eitt þúsund manns, 140 í skjálftanum 26. desember, 2004, og að minnsta kosti 850 í skjálfta sem varð 28. mars, 2005. Þorp og bæir á eyjunni voru í rúst eftir þessa atburði.
Síðara verkefnið er á svæðinu í kringum bæinn Lhokseumawe, þar sem einnig urðu gífurlegar skemmdir í flóðbylgjunni sem náði að valda usla þar þó að svæðið sé austan megin á Súmötru. Auk þess að bæta aðgengi íbúa í 40 þorpum að drykkjarvatni þá hefur orðið vitundarvakning annars staðar um mikilvægi hreins vatns og hreinlætis.
Framlag Rauða kross Íslands til þessara tveggja verkefna var um 30 milljónir króna á árinu 2009.
Enn er uppbyggingarstarfinu ólokið. Rauða kross hreyfingin hefur þó einsett sér að reyna að ljúka sem flestum tsunami verkefnum fyrir árslok 2010. Sem fyrr hefur Rauði kross Íslands lagt sérstaka áherslu á að útvega drykkjarvatn fyrir eftirlifendur. Á næstu mánuðum styður félagið þess vegna vinnu við vatnsöflun á flóðasvæðum og námskeið fyrir neyðarteymi Rauða krossins í Indónesíu á sviði vatns- og hreinlætismála.
Mikil vinna hefur einnig verið lögð í neyðarvarnir, það er undirbúning þess að hægt verði að bregðast hraðar og betur við næstu hamförum sem verða á svæðinu. Í þessu skyni hefur Rauði kross Íslands lagt fé í neyðarvarnir í Aceh og aðstoðað við byggingu húss undir starfsemi Rauða krossins á Nias eyju.
Framlag til þessara verkefna er um 27 milljónir króna, sem á að nýta fyrir árslok 2010.
Eftirlit, gegnsæi og lærdómur
Vegna þess hversu mikið fé safnaðist til hjálparstarfsins í Asíu eftir flóðbylgjuna hefur verið lögð sérstök áhersla á eftirlit og gagnsæi allra verkefna. Fjöldi úttektarskýrslna liggur fyrir eftir þessi fimm ár.
Erfiðleikar og áskoranir í hjálparstarfinu hafa verið bæði smáar og stórar. Af stóru vandamálunum má nefna árekstra milli stjórnvalda sem vildu byggja ný hverfi sem lengst frá sjó og fjölskyldna sem byggja afkomu sína á fiskveiðum og vildu áfram vera nærri ströndinni.
Eitt af litlu vandamálunum, sem gefur samt innsýn í þau ótalmörgu viðfangsefni sem hjálparstarfsmenn þurfa að glíma við, tengist vatnsöflunarverkefninu sem Rauði kross Íslands styrkti í Lhokseumawe. Áður en hægt var að byggja safnþrór til að veita rigningarvatni í pípum í þorpin þurfti að ræða við þorpsbúa um þá staðföstu trú þeirra að rigningarvatn skemmdi tennurnar!
Þeir sem vilja kynna sér hið yfirgripsmikla starf Rauða kross hreyfingarinnar í kjölfar flóðbylgjunnar miklu geta farið inn á vef Alþjóða Rauða krossins þar sem slíkum skýrslum er safnað saman.