Geðsjúkir fátækasta fólk á Íslandi

Katrínu Rut Bessadóttur

11. okt. 2005

Grein þessi birtist í Blaðinu 10.október 2005.

Geðsjúkir hér á landi búa við mikla fátækt, einangrun og fordóma.

„Fólk með alvarlega geðsjúkdóma er atvinnulaust og er á örorkubótum og örorkurnar eru mjög lágar. Fólk hefur því afar litlar tekjur og á erfitt með að komast út úr félagslegu einangruninni og þessum vanda sem hefur skapast," segir Páll Biering, geðhjúkrunarfræðingur og lektor við Háskóla Íslands.

Páll hélt erindi á ráðstefnu Rauða Kross Íslands um geðheilbrigðismál í síðustu viku þar sem hann kynnti kannanir sem hann vann á aðstæðum geðfatlaðara. Í þeim kemur skýrt fram að aðstæður geðsjúkra hér á landi eru mjög bágar og brýn þörf er á endurbótum á geðheilbrigðiskerfinu.

Vantar heimageðhjúkrun
„Ástæðan fyrir því að Rauði krossinn ákvað fyrir nokkrum árum að sinna sérstaklega geðsjúkum er að þau komust að því með rannsókn sem gerð var fyrir mörgum árum að geðsjúkt fólk væri fátækasta fólkið á Íslandi. Það er þeir sem eiga við geðræn vandamál að stríða," segir Páll. Hann segir að í þeirri könnun sem hann hefur verið að þegar mælikvarði á félagslegri einangrun og tekjum er skoðaður sést beint samband þar á milli.

„Því minni tekjur sem fólkið hefur því félagslegra einangraðra er það. Einnig upplifir það fólk meiri fordóma. Það sem við sjáum í þessu sameiginlega átaki Geðhjálpar og Rauða krossins er að það sem fólk er að biðja um er persónuleg þjónusta. Það er að segja viðtalsmeðferð, aðgangur að fagfólki og ráðgjöf," segir Páll og bætir við að tilraunir hafi verið gerðar á heimageðhjúkrun í Þorlákshöfn, Stykkishólmi og á Heilbrigðisstofnun Suðurlands. Hann bendir einnig á að sé nú búið að stofna geðteymi hér í Reykjavík þar sem heimageðhjúkrun verður prófuð.

Einmanaleiki að aukast
„Lengi hefur verið rætt að það þurfi að færa geðheilbrigðisþjónustuna út í úthverfin, út af stóru spítölunum og inn á heilsugæslustöðvarnar. Það sem líka gerist þegar þjónustan verður betri, lyfjameðferðir batna og innlagnir verða skemmri er að fólk verður meira heima hjá sér," segir Páll og bendir á að þetta verði til þess að fólk verður enn einangraðra og og tekur ekki fullan þátt í daglegu lífi, svo sem atvinnulífinu og öðru slíku.

Sumir vilja meina að þetta sé hluti af þjóðfélagsþróuninni, að fólk sé almennt að verða meira einmana og einangrað og þá bitni það fyrst á þeim sem eiga við geðræn vandamál að stríða.

„Atvinnumarkaðurinn er orðinn mjög harður og það er meiri samkeppni í gangi. Krafan um ágóða er orðin gríðarleg og þá gerir það atvinnumarkaðinn mun erfiðari fyrir þá sem eiga við einhverja fötlun að stríða, hvort sem hún er líkamleg eða andleg."

Geðsjúkir ekki ofbeldishneigðari
Flestir verða varir við það að líkamleg fötlun virðist vera viðurkenndari í þjóðfélaginu en andleg fötlun og meiri fordómar ríkja gangvart geðsjúkum.

„Líkamleg fötlun er viðurkenndari að því leytinu til að fólk heldur að andleg fötlun komi einhvernveginn niður á vitsmunagetu fólks. Að það sé síður fært um að vinna einhver störf en það er alls ekki rétt. Það eru auðvitað til sjúkdómar þar sem fólk verður sturlað og viri sínu fjær en það er afskaplega sjáldgæft. Flest fólk sem á við geðræn vandamál að stríða er fullfært til vinnu vitsmunalega séð. Þannig eru fordómarnir," segir Páll.

Orðið á götunni virðiast oft vera það að geðsjúkir geti ekki verið innan um heilbirgt fólk vegna þess að það sé ofbeldishneigðara en annað fólk.

„Þessi umræða kemur oft upp en staðreyndin er engu að síður sú að það eru sárafáir sem eiga við geðræn vandamál að stríða sem eru ofbeldishneigðir. Það er bara öðruvísi en hjá hinum. Það eru alveg jafnmargir sem eru andlega heilbrigðir sem eru ofbeldishneigðir," segir Páll.

Meiri einmanaleiki í þéttbýli
Í könnuninni sem Páll og kollegar hans gerðu kom í ljós ákveðinn munur á milli dreifbýlis og þéttbýlis en þéttbýli bar skilgreint sem Reykjavík og dreifbýli allt fyrir utan borgina.

„Félagsleg staða geðsjúkra úti á landi virðist vera öðruvísi en í Reykjvík. Hún er verri í Reykjavík. Fólk er félagslegra einangraðra í þettbýlinu og það er sama þróun og hefur verið á Norðurlöndunum. Það er meiri einmanaleiki geðsjúkra í borgunum, það er staðreynd."

Páll segir ástæðuna fyrir þessu frekar óljósa en margt komi til greina.

„Kannski er fólk nánara í dreifbýlinu og veiti hvort öðru meira aðhald og athygli. Fólk komi því hvort öðru meira við meðan það er afskipt í borgunum. Síðan er líka möguleiki að fólk sem á við geðræn vandamál að stríða flytji í borgirnar til þess að fá að vera í friði."