Hælisleitendur eru í lagalegu og félagslegu tómarúmi

Guðrúnu Helgu Sigurðardóttur

8. des. 2006

Umsóknir um pólitískt hæli hafa breyst og þyngri mál koma nú inn á borð Útlendingastofnunar og lögmanna.

Guðrún Helga Sigurðardóttur blaðamaður á Fréttablaðinu tók viðtal við Katrínu Theodórsdóttur lögfræðing. Birtist viðtalið í  Fréttablaðinu 23. nóvember 2006.

Katrín Theodórsdóttir lögmaður segir að umsóknir um pólitískt hæli komi í auknum mæli frá fólki með uppruna í ríkjum fyrrum Sovétríkjanna. Þessar umsóknir fái gjarnan flýtimeðferð sem leiði jafnvel til þess að fólk sé sent úr landi áður en niðurstaða kærumeðferðar liggur fyrir. Heimild sé til þess samkvæmt lögum. Hún er ósátt við þetta.

Katrín er sérfræðingur í málefnum útlendinga. Hún segir að fagmennska einkenni vinnubrögð Útlendingastofnunar en harkaleg stefna stjórnvalda í útlendingamálum hafi áhrif á lagaframkvæmdina. Hún segir mjög sérstakt að beita flýtimeðferð við hælisumsóknir frá Rússlandi og fyrrum ríkjum Sovétríkjanna.

„Víða er pottur brotinn í Rússlandi, umsóknirnar streyma þaðan og því greinilegt að mikið er að í landinu. Af hverju er þá verið að beita flýtimeðferð í stórum stíl?“ spyr hún.

Oft án skilríkja
Katrín telur að hælisleitendur séu í lagalegu og félagslegu tómarúmi hér á landi. Hún bendir á að nýlegar reglur heimili hælisleitendum, sem hafi persónuskilríki, að sækja um dvalarleyfi til bráðabirgða og þá geti þeir fundið sér vinnu. Hælisleitendur séu hins vegar ekki alltaf með skilríki. Þeir tilheyri gjarnan minnihlutahópum og oft hafi mannréttindi verið brotin á þeim. Hún segir að einstaklingarnir séu oft ríkisfangslausir og hafi því engin skilríki en þeir hafi kannski keypt fölsuð skírteini áður en þeir héldu af landi brott og fargað þeim svo.

Fólk sem ekki hefur skilríki getur ekki sótt um dvalarleyfi til bráðabirgða hér á landi. Katrín bendir á að flóttamenn séu oft mjög illa á vegi staddir, þeir hafi gengið í gegnum miklar þrengingar og fái svo ekki að leggja sitt af mörkum, til dæmis í atvinnulífinu þó að hér sé mikill skortur á starfsfólki.

Tvískinnungur við meðferðina
Katrín vekur athygli á því að ekki sitji allir útlendingar við sama borð. Reglur hafi verið settar um stöðu og þjónustu við kvótaflóttamenn, hópa flóttamanna sem íslensk stjórnvöld hafa valið til að taka á móti, til dæmis fólk frá Víetnam og Kosovo, en ekkert slíkt sé gert fyrir þá sem bíði eftir afgreiðslu umsókna um dvalarleyfi og ekki séu skýrar reglur um réttindi fólks sem fær dvalarleyfi af mannúðarástæðum. Þá njóti börn á grunnskólaaldri engra réttinda, til dæmis varðandi menntun, meðan verið er að afgreiða umsókn um dvalarleyfi. Það getur oft tekið marga mánuði.

„Það ríkir tvískinnungur við meðferð umsókna og það vantar að samræma framkvæmdina,“ segir Katrín.
Hún bendir á að auðvitað sé það ákvörðun stjórnvalda hversu mörgum útlendingum utan EES-svæðisins eigi að taka á móti en frjálst flæði gildi um fólk af EES-svæðinu. Íslendingar hafi flutt inn fólk í hópum til að vinna við stórframkvæmdir. Um leið hafi aðgangurinn lokast fyrir fólk frá ríkjum utan EES.

Of mikil harka
„Ég tel að það ríki of mikil harka þegar um er að ræða Íslendinga með uppruna utan EES sem eiga börn, foreldra eða maka í þriðja ríki,“ segir Katrín. „Við verðum að hugsa öðruvísi, meira út frá mannréttinda- og mannúðarsjónarmiðum.“
Löggjöfin segir að útlendingurinn geti ekki fengið dvalarleyfi fyrir maka, sem ekki er orðinn 24 ára, foreldra sem eru undir 66 ára aldri og börn eldri en átján ára. Þeir sem ekki eru skilgreindir sem aðstandendur í merkingu laganna verða því að sækja um dvalar- og atvinnuleyfi og sitja þá við sama borð og allir aðrir umsækjendur frá þriðja ríki með þeim tálmunum sem lög kveða á um.

Katrín nefnir sem dæmi að áður en atvinnuleyfi er gefið út verður vinnuveitandi að leita til EES vinnumiðlunarinnar vegna forgangs nýrra aðildarríkja ESB fram yfir ríkisborgara þriðju ríkja. „Þetta gerir að verkum að nær útilokað er að fá dvalar- og atvinnuleyfi fyrir ríkisborgara þriðja ríkis,“ segir hún.

Annað dæmi er þegar einstaklingur sem hefur fengið dvalar- og atvinnuleyfi vegna hjúskapar við Íslending eða útlending sem er löglegur í landinu og hjónabandið leysist upp. „Þá missir viðkomandi landvistarleyfi og fer á byrjunarreit. Engu breytir þótt viðkomandi hafi komið sér félagslega fyrir í landinu og getið sér gott orð í vinnu og vinnuveitandinn vilji ekki missa góðan starfskraft.“

Katrín bendir á að löggjöfin sé einnig óþarflega harkaleg gagnvart útlendingum frá þriðja ríki þegar forsendur fyrir dvalarleyfi breytist skyndilega. Útlendingarnir séu hér í skjóli vinnuveitenda. Þetta fólk fari á byrjunarreit aftast í röðinni ef forsendur fyrir dvalarleyfi bresta.

Tillit til mannúðarsjónarmiða
„Þarna ætti að taka meira tillit til mannúðarsjónarmiða. Við verðum að gera okkur grein fyrir því að við erum að opna landið fyrir manneskjum sem hasla sér völl hér, eignast vini og bindast tilfinningaböndum við land og þjóð,“ segir hún.

Katrín gagnrýnir að of mikið rými sé fyrir frjálst mat stjórnvalda í löggjöfinni og telur það varasamt. „Ég tel nauðsynlegt að breyta lögunum til að koma í veg fyrir að öryggi fólks og einkalíf verði með svo afgerandi hætti háð duttlungum annarra. Síðasta útspil dómsmálaráðherra um íslenskukunnáttu sem skilyrði fyrir veitingu búsetuleyfis og ríkisborgararéttar er enn ein hindrunin í átt til réttaröryggis en þeir sem til þekkja vita að vandamálið er skortur á íslenskunámskeiðum fyrir útlendinga.“

Eftir Guðrúnu Helgu Sigurðardóttur
Viðtalið birtist í Fréttablaðinu