„Það hefur margsinnis verið sýnt fram á að það borgar sig efnahagslega að taka vel á móti flóttafólki sem og öðrum innflytjendum,“ segir Nína Helgadóttir sem leiðir málsvarastarf Rauða krossins. Hún segir það vera að koma í bakið á okkur núna að hafa ekki mótað stefnu í málefnum innflytjenda og elft innviði á borð við íslenskukennslu. „Og því miður er eins og flóttafólk sé eitt gert að blóraböggli fyrir það sem aflaga fer eða upp á vantar.“

Nína hefur mikla reynslu af starfi fyrir Rauða krossinn hér heima og erlendis og var viðtal það sem hér fer á eftir fyrst birt í nýútkominni ársskýrslu Rauða krossins.

Fyrst var Nína spurð út í hlutverk Rauða krossins í málefnum flóttafólks og annarra viðkvæmra hópa.

Af hverju sinnir Rauði krossinn málsvarastarfi og hvað felur það í sér?

„Rauði krossinn á Íslandi og hreyfingin öll taka málstað þeirra sem minna mega sín hverju sinni. Þetta starf er bundið í stefnu okkar til 2030 og getur falið margt í sér, til dæmis að vekja athygli á bágum aðstæðum fólks með það að markmiði að breyta þeim og tryggja að réttindi þeirra séu virt. Þetta er líka gert með umfjöllun í fjölmiðlum, greinaskrifum, umsögnum um þingmál, málþingum, fræðslu og beinum viðræðum við stjórnvöld. Þannig er reynt að vinna að betri aðstæðum skjólstæðinga til lengri tíma og gerir vonandi sérstök verkefni í þeirra þágu óþörf með tímanum.

Undanfarið hefur málsvarastarfið mikið snúist um farendur og flóttafólk. En við sinnum einnig málsvarastarfi tengdum öðrum verkefnum félagsins svo sem hlutverki okkar í almannavörnum, þróunarsamvinnu og hjálparstarfi erlendis, og skjólstæðingum er búa við félagslega einangrun, eru að ljúka afplánun og svo mætti áfram telja.“

Ef þú horfir yfir síðasta ár – hvað stendur upp úr í umræðu, áformum og ákvörðunum hins opinbera þegar kemur að farendum sem hingað koma?

„Orðræðan er mun neikvæðari en áður, sérstaklega í garð fólks á flótta, þrátt fyrir aukin stríðsátök, sem margir bandamanna okkar eiga drjúgan hlut í, og reka fólk á flótta. Hafandi það í huga er dapurlegt að sjá sífellt þrengt að möguleikum á umsóknum um vernd, endurnýjun dvalarleyfa og sameiningu fjölskyldna. Eins hefur þjónusta hins opinbera við þennan hóp verið skert umtalsvert sem getur haft áhrif á velferð fólks.

Um leið og mörkin eru færð til af fólki í valdastöðum sem leyfir sér fordómafulla orðanotkun þá hríslast það niður í eldhúskróka, kaffistofur og á skólalóðirnar og þar verða manneskjur, sumar á barnsaldri, fyrir þessum meiðandi orðum. Og það er afar varasamt fyrir samloðun og farsæld samfélagsins ef hluti íbúanna upplifir sig jaðarsettan. Það kemur okkur öllum illa þegar fram í sækir.“

Varðandi brottfararstöð fyrir fólk á flótta: Hvaða gagnrýni hefur Rauði krossinn sett fram á þau áform?

„Við höfum ítrekað að það er aldrei saknæmt að sækja um vernd og því eigi frelsi að vera viðmiðið. Þau sem sækja um vernd en er synjað um hana hafa ekki brotið neitt af sér og ætti því ekki að loka inni. Börn ætti aldrei að loka inni, sama hversu stuttur tími það er. Það tíðkast víða að nýta margs kyns vægari úrræði sem hafa gefist vel og eru margfalt ódýrari fyrir ríkið.

Stjórnvöld hér vilja gjarnan miða sig við Norðurlöndin þegar verið er að þrengja reglur og herða. Það er hins vegar margt gert vel þar sem kosið er að líta framhjá. Mörg nágrannalönd gera vel í inngildingarmálum. Svo má nefna að Danir eru með fjölda brottfararstöðva sem eru opnar, hvort sem er fyrir fullorðna einstaklinga eða börn og fjölskyldur þeirra. Þá vekur skortur á eftirliti með áætlaðri starfsemi hér áhyggjur og eins að ekki er gert ráð fyrir aðgengi félagasamtaka sem geta sinnt bæði afþreyingu og sálfélagslegum stuðningi fyrir þau sem ætlað er að vista þarna. Það er ýmislegt fleira athugavert eins og við höfum bent á í umsögnum okkar."

Þú hefur starfað lengi hjá Rauða krossinum og að málefnum fólks á flótta. Hefur umræðan breyst hér á landi?

„Já, hún hefur breyst, er neikvæðari á margan hátt og ég tel að það sé margt sem spilar þar inn í. Bæði er það að innflytjendasaga okkar er stutt en mjög hröð og eins að lengst af var enginn áhugi meðal stjórnmálafólks á málefnum innflytjenda eða flóttafólks. Lítið sem ekkert var hugað að langtímastefnumótun hvað þau varðar og breyttrar samsetningar þjóðarinnar.

En eftir að fólki í leit að vernd fjölgaði á tímabili, reyndar um leið og innflytjendum sem atvinnulífið hefur kallað hingað, er ljóst að margir hafa áhyggjur af þróuninni. Og því miður er eins og flóttafólk sé eitt gert að blóraböggli fyrir það sem aflaga fer eða upp á vantar, þó að það sé aðeins brot af íbúum af erlendum uppruna hér á landi.

Það kemur því núna í bakið á okkur sem samfélagi að hafa ekki mótað stefnu til langs tíma í málefnum allra innflytjenda, eflt innviði og bætt jafnt og þétt í þennan málaflokk eins og til dæmis íslenskukennslu fyrir nýja íbúa. Innflytjendur hér eru með mun lakari kunnáttu í þjóðtungunni en tíðkast í nágrannalöndum okkar eins og fram kom í nýlegri skýrslu OECD. Það er ekki hægt að segja bara að fólk nenni ekki að læra málið, heldur vantar innviðina, menntaða kennara, námsefni, framboð námskeiða við hæfi og fleira.

Nú er flestum ljóst að þessu þarf að breyta en það verður flóknara þegar á að laga allt á stuttum tíma og erfiðara að finna fjármagn til þess. Eins teljum við að það mætti vera mun skýrara skipulag varðandi inngildingu og þá flóttafólks sérstaklega, svo sem með betra framboði af vel skilgreindum námskeiðum í íslensku um réttindi og skyldur, samfélags- og menningartengd málefni sem þau tækju í byrjun búsetu sinnar hér. Eins að þau fengju góðan stuðning í byrjun í samræmi við aldur og aðstæður hvers og eins.

Svo má ekki gleyma því hvað samfélagið okkar græðir á því að fá nýtt fólk til landsins, það er gríðarlegur mannauður sem við fáum. Það hefur margsinnis verið sýnt fram á að það borgar sig efnahagslega að taka vel á móti flóttafólki, sem og öðrum innflytjendum, sem flestir hafa þegar menntað sig og taka þátt í vinnumarkaðinum. Og mörg eru að gera stórkostlega hluti hér og auðga með því samfélagið.

Við verðum líka að muna að þau sem koma hingað erlendis frá eru ekki bara vinnukraftur heldur manneskjur með öllu sem því fylgir. Mun breiðari samfélagsleg þátttaka í að taka á móti nýju fólki þarf að eiga sér stað, þar þurfum við öll að leggja lið og ekki síst er þátttaka atvinnurekenda gríðarlega mikilvæg,“ segir Nína að lokum.