Mohammed Raheem hafði ekki dvalið lengi á Íslandi er hann áttaði sig á því að tungumálið væri ekki aðeins tæki sem Íslendingar nýttu til samskipta heldur djúpt ofið allri menningu þjóðarinnar. „Ég sá fljótt að íslenskan væri sannarlega lykillinn að samfélaginu,“ segir hann. „Og þá var ekkert annað að gera en að læra hana!“

Og það gerði Mo, eins og hann er jafnan kallaður, fyrst af sjálfsdáðum og með stuðningi fólks í kringum sig og nú í vetur í diplómanámi í íslensku við Háskóla Íslands sem hann lauk í maí með afbragðs vitnisburði. Á sama tíma stýrir hann verkefni hjá Rauða krossinum sem heitir einmitt „Lyklar að samfélaginu“ (e. Keys To Society). Í því fær flóttafólk fræðslu um íslenskt samfélag; um vinnumarkaðinn, skólakerfið, gildi, siði, hefðir og venjur og svo framvegis. „Það sem við gerum er að leiða fólk yfir þröskuldinn að samfélaginu, kveða niður mýtur, leysa úr flækjum, létta á áhyggjum og ekki síst: Hvetja til virkni og þátttöku.“

Frá Írak til Íslands

Mo er alinn upp í ástríkri og samhentri fjölskyldu í Bagdad, höfuðborg Íraks. Hann er barnatannlæknir að mennt og starfaði í sautján ár við tannlækningar. Einnig kenndi hann þær við Háskólann í Bagdad.

Árið 2019 kom hann til Íslands ásamt kærastanum sínum. Þeir hófu báðir framhaldsnám í Háskóla Íslands og útskrifaðist Mo þaðan með meistaragráðu í matvælafræði. „Hvað kom mér mest á óvart við Ísland? Hvað allt er kyrrlátt,“ segir Mo og hlær. „Ég er vanur ys og þys Bagdad en hér er allt svo rólegt. En ég er farinn að elska það! Núna sakna ég kyrrðarinnar hér heima þegar ég fer til útlanda.“

Að loknu námi í HÍ hóf hann að leita sér að vinnu. Tannlækningar voru út úr myndinni því hann hefði þurft að sækja sér margra ára endur- og viðbótarmenntun til að fá leyfi til að stunda þær hér á landi. Hann segist ekki gráta það sérstaklega enda liggur áhugi hans nú annars staðar: Í að sinna og skipuleggja mannúðarstarf.

Í árslok 2020 gerðist hann sjálfboðaliði hjá Rauða krossinum. Nokkrum mánuðum síðar opnaði félagið fjöldahjálparstöð fyrir flóttafólk frá Úkraínu, Venesúela og víðar. Mo hóf þar störf sem sjálfboðaliði en fljótlega bauðst honum fullt starf. Allar götur síðan hefur hann verið í starfsliði Rauða krossins og er nú verkefnastjóri í málefnum fólks á flótta.

Verkefni Rauða krossins fyrir flóttafólk miða öll að því að valdefla og bæta líðan fólks svo það geti tekið þátt í samfélaginu með öllu sem í því býr. „Rauði krossinn er réttur aðili til að veita þennan stuðning því almennt treystir fólk Rauða krossinum, þekkir merki okkar og veit fyrir hvað við stöndum.“

Fyrir þessu segist hann finna í sínum störfum fyrir félagið. „Okkar starf felst mikið í því að hlusta, sem er mikilvægur hluti af sálrænni fyrstu hjálp,“ segir Mo. „Og það er augljóst að fólk treystir okkur. Það treystir okkur fyrir líðan sinni og það treystir okkur til að veita aðstoð því við tökum ekki afstöðu í átökum – við erum alltaf í liði með mannúðinni.“

Lyklar að samfélaginu

Verkefnið Lyklar að samfélaginu hóf göngu sína á fyrstu mánuðum ársins 2025. Það hefur gefið góða raun og sama má segja um mörg önnur verkefni Rauða krossins fyrir flóttafólk. En mun meira mætti gera að mati Mo. Mun meira þarf í raun að gera, ef vel ætti að vera. „Ef við viljum taka vel á móti fólki á flótta, ef það er raunverulegur vilji til að efla það til þátttöku í íslensku samfélagi, þeim sjálfum og okkur öllum til gagns og góðs, þá er Rauði krossinn tilvalinn til þess. Þar er að finna mikla sérþekkingu á málefnum fólks á flótta, bæði meðal starfsfólks og sjálfboðaliða. Við þurfum að ná til miklu fleiri og þá er ég ekki aðeins að tala um flóttafólk. Við þyrftum líka að bjóða Íslendingum fræðslu – svo hægt sé að byggja raunverulegar brýr á milli fólks.“

Tungumálið er helsta hindrun flóttafólks þegar kemur að inngildingu í íslenskt samfélag og aðgengi að vinnumarkaðnum. Þess vegna er grunnur að íslensku nú hluti af Lyklum að samfélaginu, „rétt til að kveikja neistann og áhuga þátttakenda á að læra tungumálið,“ útskýrir Mo. Um nokkurs konar tilraunaverkefni var að ræða, sem aðeins var hluti af fræðslufundum á arabísku en það gafst það vel að nú á að setja það inn í fræðslu á fleiri tungumálum.

Sýnið þolinmæði

Fræðslufundir Lykla að samfélaginu eru haldnir reglulega af starfsfólki Rauða krossins, ýmist á arabísku, úkraínsku, spænsku eða ensku. Þetta segir Mo grundvallaratriði. „Það skiptir máli fyrir þátttakendur að leiðbeinandinn tali þeirra tungumál og þekki þeirra bakgrunn en geti líka talað íslensku,“ segir hann. „Það er hvetjandi fyrir þau að sjá okkur, leiðbeinendurna, útskýra hluti á okkar móðurmáli en skipta svo yfir í íslensku. Það sýnir svo vel að þótt íslenskan sé ekki einfaldasta tungumál í heimi þá er alls ekki ómögulegt að læra hana.“

Sjálfur rak hann sig á það er hann var að byrja að læra íslensku og æfa sig að tala hana hvað fólk var mjög fljótt að skipta yfir í ensku. Einnig talar margur Íslendingurinn mjög hratt. „Sýnið aðeins meiri þolinmæði,“ ráðleggur hann. „Gefið ykkur nokkrar mínútur í viðbót. Það þarf oft ekki meira til.“

Mo hefur búið á Íslandi í sex ár og á þeim tíma hefur hann fundið fyrir breytingu á viðhorfi í garð flóttafólks. Hann tekur eftir því í fjölmiðlum. Hann hefur einnig tekið eftir því annað slagið í samfélaginu. „En ég hef mikla trú á því góða í fólki. Ég er viss um að þegar fólk fær tíma til að kynnast og fræðast þá opni það faðminn.“

Verkefnið Lyklar að samfélaginu veitir flóttafólki þá grundvallarþekkingu, leiðsögn og sjálfstraust sem það þarf til að byrja að byggja upp líf sitt á Íslandi. „Það getur verið yfirþyrmandi að koma inn í nýtt samfélag,“ segir Mo. Aðgangur að skýrum og hagnýtum upplýsingum sé einn sterkasti forspárþátturinn fyrir farsæla aðlögun. Með því að veita þátttakendum skipulagða leiðsögn um íslensk kerfi, réttindi, skyldur, menningu og daglegt líf styður verkefnið bæði við vellíðan þeirra og fjölgar tækifærum til framtíðar.

Það skipti íslenskt samfélag í heild sinni jafnmiklu máli. „Árangursrík aðlögun styrkir félagslega samheldni, dregur úr misskilningi og stuðlar að því að fólk sem sest hér að geti tekið virkan þátt í samfélaginu. Þegar flóttafólk skilur hvernig hlutirnir virka og finnst það velkomið og upplýst, gagnast það samfélaginu í heild.“

Úrbóta þörf

Í dag koma margir aðilar að málefnum flóttafólks á Íslandi. Mo telur að bæta megi móttöku flóttafólks með aukinni samvinnu, samræmingu og snemmtækum stuðningi. Með því að auka samskipti milli sveitarfélaga, félagsþjónustu, heilbrigðiskerfis og frjálsra félagasamtaka megi koma í veg fyrir tafir og tvíverknað.

„En ef ég ætti að nefna eitthvað eitt sem mætti bæta þá væri það að veita fólki sem allra fyrst tækifæri á að tengjast samfélaginu, fræðast um það og taka þátt í því. Fólk aðlagast fyrr ef það finnur tengingu og hefur frá upphafi aðgang að íslenskukennslu, atvinnutækifærum og félagslegum stuðningi. Með því að bæta þennan þátt í móttöku flóttafólks, með því að gefa öllum tækifæri til að njóta slíks stuðnings myndi fólk miklu fyrr upplifa að það tilheyrði samfélaginu.“

Þá er Mo sannfærður um að það felist gríðarleg tækifæri í því að nýta innsýn fólks sem hefur reynslu af því að vera sjálft á flótta og þekkir ranghala kerfisins. „Ég hvet alla sem koma að málefnum er snerta flóttafólk og aðra innflytjendur að gefa fólki með flóttamannabakgrunn tækifæri til að sýna hvað í því býr. Í þessum hópi býr dýrmæt reynsla og þekking sem er í dag vannýtt auðlind.“ Með aukinni þátttöku flóttafólks megi gera Ísland að enn betra og samheldnara samfélagi. „Ég er sannfærður um að það margborgar sig fyrir alla að taka vel á móti fólki á flótta.“